Budući da je Ustavom zagarantovano pravo svakog čoveka na zdravu i održivu životnu sredinu, ali i aktivno učešće u njenom čuvanju, svako ponašanje, akcije i radnje koje vodi ka uništavanju životne sredine se smatraju kršenjem osnovog ljudskog prava – zdrava ekološka sredina. Takva ponašanja su kažnjiva. Za sve ekološke prekršaje postoje brojni zakoni koji predviđaju kazne, i to često ne male.
Ekološki prekršaji su protivpravna ponašanja koja narušavaju ili ugrožavaju životnu sredinu i koja su kažnjiva novčanim kaznama, a ponekad i dodatnim merama, kao što su: oduzimanje opreme, obustava delatnosti, obaveza da se sanira šteta.
>
Kod prisutnih ekoloških prekršaja kažnjavaju se i fizička lica i pravna lica, a visina kazne zavisi od vrste prekršaja, okolnosti i posledica. Zakoni kojima se uređuju ekološki prekršaji, odnosno njihovo kažnjavanje su: Zakonom o zaštiti životne sredine; Zakonom o zaštiti prirode; Zakonom o šumama, Zakonom o vodama i brojni drugi.
Najčešći oblici ekoloških prekršaja:
- bacanje otpada na nedozvoljena mesta,
- paljenje biljnog otpada (npr. strnjike, trave),
- seča drveća bez dozvole,
- izlivanje otpadnih voda,
- prekoračenje dozvoljenog nivoa buke,
- uništavanje staništa zaštićenih biljnih ili životinjskih vrsta.
Kontrolu ponašanja pojedinaca i privrednih subjekata u pogledu zagađenja životne sredine i vršenja ekoloških prekršaja vrši prvenstveno ekološka inspekcija, ali i druge – komunalna, sanitarna, građevinska, poljoprivredna, šumarska. Nadležnost ekološke inspekcije za zaštitu životne sredine postoji u oblastima: upravljanja otpadom, zaštite vazduha, prirode, voda, ribljeg fonda, zaštita od buke, nejonizujućih i jonizujućih zračenja, hemikalija i biocidnih proizvoda.
Mogući postupci inspektora kod utvrđenog ekološkog prekršaja:
- izdavanje prekršajnog naloga (najčešći slučaj),
- pokretanje prekršajnog postupka pred prekršajnim sudom (može biti izrečena novčana kazna, upozorenje, ali i zabrana obavljanja delatnosti, ako je u pitanju privredno lice),
- nalog da se otkloni nepravilnost.
Kako ekološka svest od nas još uvek nije dovoljno razvijena, bez stalnog pritiska građana, udruženja građana, nevladinih organizacija mnogi prekršaji bi ostali potpuno nevidljivi. Veliki i značajan uticaj na podizanje svesti građana o ekološkim prekršajima, imaju nevladine organizacije koje, pored svog savetodavnog delovanja pružaju i besplatnu pravnu pomoć zainteresovanim licima. Zato je važno pokretanje pravnih postupaka pred sudovima i upravnim organima koji su nadležni za ekološke prekršaje, bilo u svojstvu uzbunjivača, zainteresovanog lica ili oštećene strane.
Vezano za ekologiju i ekološke prekršaje, treba naglasiti da u Srbiji postoji Nacionalni registar izvora zagađivanja životne sredine, koji vodi Agencija za zaštitu životne sredine. Agencija za zaštitu životne sredine uspostavlja i vodi Nacionalni metaregistar za informacije o životnoj sredini. Nacionalni metaregistar je elektronska baza podataka i portal ka postojećim bazama i dokumentima sa informacijama iz oblasti životne sredine različitih organa i organizacija. Organi javne vlasti dužni su da, u skladu sa Zakonom o zaštiti životne sredine, najmanje jednom godišnje ili po potrebi, na zahtev ministarstva nadležnog za poslove životne sredine, ažuriraju podatke u Nacionalnom metaregistru.
