Diskriminacija na radnom mestu je definisana i pravno uređena Zakonom o radu, a bliže i Zakonom o zabrani diskriminacije.
Zakonom o zabrani diskriminacije uređuje se opšta zabrana diskriminacije, oblici i slučajevi diskriminacije, kao i postupci zaštite od diskriminacije i ustanovljava se Poverenik za zaštitu ravnopravnosti, kao samostalan državni organ, nezavisan u obavljanju poslova utvrđenih ovim zakonom.
Pojam diskriminacije prema Zakonu o zabrani diskriminacije je definisan na sledeći način:
“izrazi “diskriminacija” i “diskriminatorsko postupanje” označavaju svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje, odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje ili davanje prvenstva), u odnosu na lica ili grupe kao i na članove njihovih porodica, ili njima bliska lica, na otvoren ili prikriven način, a koji se zasniva na rasi, boji kože, precima, državljanstvu, nacionalnoj pripadnosti ili etničkom poreklu, jeziku, verskim ili političkim ubeđenjima, polu, rodu, rodnom identitetu, seksualnoj orijentaciji, polnim karakteristikama, nivoom prihoda, imovnom stanju, rođenju, genetskim osobenostima, zdravstvenom stanju, invaliditetu, bračnom i porodičnom statusu, osuđivanosti, starosnom dobu, izgledu, članstvu u političkim, sindikalnim i drugim organizacijama i drugim stvarnim, odnosno pretpostavljenim ličnim svojstvima.“
Prema zakonu, oblici diskriminacije su:
- neposredna diskriminacija,
- posredna diskriminacija,
- povreda načela jednakih prava i obaveza, pozivanje na odgovornost, udruživanje radi vršenja diskriminacije, govor mržnje, uznemiravanje, ponižavajuće postupanje i polno i rodno uznemiravanje i navođenje na diskriminaciju,
- navođenje na diskriminaciju (ako se lice ili grupa lica navode na diskriminaciju davanjem uputstava kako da se preduzimaju diskriminatorski postupci ili navođenjem na diskriminaciju na drugi sličan način).
Zakon o zabrani diskriminacije definiše neposrednu diskriminaciju kao ponašanje kada se lice ili grupa lica, zbog njegovog odnosno njihovog ličnog svojstva u istoj ili sličnoj situaciji, bilo kojim aktom, radnjom ili propuštanjem, stavljaju ili su stavljeni u nepovoljniji položaj, ili bi mogli biti stavljeni u nepovoljniji položaj.
Drugi oblik diskriminacije je posredna diskriminacija – postoji ako na izgled neutralna odredba, kriterijum ili praksa lice ili grupu lica stavlja ili bi mogla staviti, zbog njihovog ličnog svojstva, u nepovoljan položaj u poređenju sa drugim licima u istoj ili sličnoj situaciji, osim ako je to objektivno opravdano legitimnim ciljem, a sredstva za postizanje tog cilja su primerena i nužna.
I zakonom o radu se zabranjuje svaki oblik diskriminacije na poslu. Prema Zakonu o radu (član 18,19 i 20.) zabranjena je neposredna i posredna diskriminacija lica koja traže zaposlenje, kao i zaposlenih, s obzirom na pol, rođenje, jezik, rasu, boju kože, starost, trudnoću, zdravstveno stanje, odnosno invalidnost, nacionalnu pripadnost, veroispovest, bračni status, porodične obaveze, seksualno opredeljenje, političko ili drugo uverenje, socijalno poreklo, imovinsko stanje, članstvo u političkim organizacijama, sindikatima ili neko drugo lično svojstvo.
Neposredna diskriminacija, prema Zakonu o radu, jeste svako postupanje uzrokovano nekim od ličnih svojstava lica koje traži zaposlenje, kao i zaposlenih, a kojim se stavlja u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica u istoj ili sličnoj situaciji.
Posredna diskriminacija, prema Zakonu o radu, postoji kada određena naizgled neutralna odredba, kriterijum ili praksa stavlja ili bi stavila u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica – lice koje traži zaposlenje, kao i zaposlenog, zbog određenog svojstva, statusa, opredeljenja ili uverenja.
Diskriminacija na radnom mestu je zabranjena u odnosu na:
- uslove za zapošljavanje i izbor kandidata za obavljanje određenog posla;
- uslove rada i sva prava iz radnog odnosa;
- obrazovanje, osposobljavanje i usavršavanje;
- napredovanje na poslu;
- otkaz ugovora o radu.
Bez obzira ko vrši diskriminaciju (šef, jedan od kolega ili drugo lice) i bez obzira da li je lice u stalnom radnom odnosu, lice koje obavlja privremene i povremene poslove, ima ugovor o delu, volontira, traži posao, nalazi se na stručnom usavršavanju ili po bilo kom osnovu učestvuje u radu, ima pravo na zaštitu od diskriminacije. Zakonom o zaštiti od diskriminacije propisano je da lice koje smatra da je pretrpelo diskriminaciju može podneti pritužbu Povereniku za zaštitu ravnopravnosti. Takođe, svako lice koje smatra da je pretrpelo diskriminaciju ili je na neki način povređeno diskriminatornim postupanjem može podneti tužbu sudu. Postupak je hitan i na ovaj postupak shodno se primenjuju odredbe Zakona o parničnom postupku.
O ma kom obliku diskriminacije da se radi, lice koje trpi diskriminaciju može tražiti pomoć advokata specijalizovanog za radno pravo (advokat za radno pravo). Advokat za radno pravo pomaže prilikom obraćanja i zastupanja pred Poverenikom ili, po potrebi, podnosi tužbu i zastupa stranku pred sudom u cilju zaštite od diskriminatornog postupanja.
